ساروج و گنج و زیرخاکی

از زمان یکجانشینی و ترک رسم کوچ کردن و جابجایی، انسان تلاش برای دست یافتن به بهترین و با کیفیت ترین مصالح ساختمانی یک دغدقه و چالش مهم تلقی می شده است.

* استحکام و دوام
* شکننده نبودن و مقاومت بیشتر در برابر ضربه
* مقاومت در برابر نم و رطوبت

انسان برای رسیدن به این نوع ملات قابل اعتماد قطعا بارها آزمون و خطا کرده است با ترکیب مواد متفاوتی که در دسترس و محیط پیرامون زندگی خود می دیده همیشه تلاش داشته بهترین ترکیب را بشناسد، حتی امروز نیز این ماموریت بشر کماکان ادامه دارد و احتمالا خواهد داشت.

ساخت ساروج

با نزدیک به هفت هزار سال سابقه استفاده ازاین ملات در این آب و خاک و دیگر کشورها شایع شده که ساروج یا به زبان پارسی پهلوی ژاروک ، از ساخته های ایرانیان می باشد که از گذشته های بسیار دور به ویژگی های مثبت آن پی برده بودند اما با اندکی تعمل و تفکر می توان اشتباه بودن این فرضیه را متوجه شد. زیرا ساخت و ساز و نیاز به استحکامات به عنوان یک پیش نیاز امنیت برای هر اجتماعی دلیلی مدغن و منطقی است که دیگران در دیگر کشورها نیز به ملاتی مستحکم دسترسی پیدا کرده باشند. احتمالا تفاوت در انتخاب نوع ترکیبات ساختار ملات بوده نه تمام موضوع.

ساختار ساروج در هر منطقه جغرافیایی نسبت به سردی و گرمی، خشکی و رطوبت هوا متغیر بوده است. اما پایه اصلی آن آهک و خاک رس به همراه آب می باشد. ماحصل ترکیب این دو عنصر ملاتی چسبناک می شده که با اضافه کردن مقداری خاکستر، پهن گوسفند و یا مدفوع گاو که ابتدا سوزانده و سپس آسیاب می شده با مقادیری موی بز یا شتر منتهی به ترکیبی با نام ساروج می شده که هر چه زمان از استفاده آن می گذشت باعث سختی بیشتر و استحکام بیشتر این ملات می شده است.

ساروج سرد و ساروج گرم

۱- در روش گرم، سنگ آهک و رس‌ را می‌کوبیدند تا نرم شود بعد از آن خاک به دست آمده را با کاه ترکیب میک ردند و بعد از اضافه کردن آب آن را پهن می کردند، گل به دست آمده را در ابعاد دلخواه خشک می کردند قطعه‌های خشک شده را می‌پختند و بعد قطعه‌های پخته شده را آسیاب می‌کردند. محصول به دست آمده رنگ قهوه ای روشن یا تیره داشت که ساروج گرم نامیده می‌شد و در محل استفاده دوباره با آب ترکیب شده و آماده استفاده می شد.

۲- در روش سرد برای ساخت این نوع ساروج با ترکیب آهک شکفته، خاکستر، ماسه بادی، خاک رس و مغز نی معمولی (ابتدا آن را خشک و سپس آسیاب می کردند) اقدام می شد. کاربرد ساروج موارد متعدد دارد گاهی با اضافه نمودن ترکیبات دیگر ساروج را برای منظور مورد نظر خود آماده می کنند، مصالحی همچون موی بز یا انسان و یا شتر(برای انعطاف و تحمل بیشتر در برابر ضربه) سفیده تخم‌مرغ، دنبه گوسفند و… به آن ترکیب افزوده می شد.


برای نگهداری از آب و جلوگیری از تلفات و از بین رفتن این عنصر ارزشمند از ساروج استفاده وسیع می شده است. ساخت آب انبار، کانال آب، حوض، پی سازه های بلند، آبگیر و سد و البته برای ایجاد پوششی مستحکم برای حفاظت از گنج و دفینه و مقبره های افراد شاخص اجتماع نیز لزوم استفاده از این ملات قابل اعتماد را توجیه می کرده است.

راجع به ماهیت ساروج صحبت کردیم اکنون به زبان ساده به ارتباط ساروج با گنج و دفینه می پردازیم. اصولا ساروج یکی از مصالح گران قیمت و خاص تلقی می شده تهیه مواد اولیه آن گران بوده و تهیه آن در حجم زیاد بسیار دشوار وسخت بوده است. لذا استفاده از این ملات خاص یا در انحصار متمولین هر شهر و اجتماع بود ویا در پروژه های عمومی مانند پل ، حمام، آبند و سد استفاده می شد.

نکته حائز اهمیت به اشتباه افتادن بعضی دوستان در تشخیص ساروج با مواردی که بصورت کاملا طبیعی در بعضی محیط ها پس از بارش باران و خشک شدن ایجاد می گردد می باشد. برای نمونه اینجانب به همراه دوستی که با اصرار و تاکید به وجود حجم زیادی ساروج در دامنه یک کوه اطراف اصفهان به اتفاق هم به منطقه رفتیم در شیب پایین صخره سنگ های بزرگ حجم زیادی ملات قابل رویت بود که صد درصد بصورت طبیعی ایجاد شده بود. دوستان ارجمند چند نکته در تشخیص اولیه ساروجی که ارتباط به گنج و دفینه دارد را بخاطر بسپارید.

۱ – در ترکیب و ساخت ملات ساروج هیچ گاه از خرده سنگ استفاده نمی کردند بلکه همه اجزا کوبیده و آسیاب و نهایتا از سرند عبور داده می شد.

۲- هیچ گاه ساروج در حجم خیلی زیاد برای پوشش به دلایلی که پیشتر طرح شد بکار برده نمی شد بلکه تقریبا هفتاد هشتاد درصد دیواره های اتاقک یا محفظه بار و دفینه از عوامل طبیعی موجود در طبیعت که غیر قابل نفوذ یا با امکان نفوذ بسیار دشوار بوده استفاده می شده است.

۳- گنجینه و دفینه را مانند مغز گردو و پوسته محافظ مغز را ساروج فرض کنید که زیر خاک از دفینه حفاظت می کند. یعنی امکان رویت ساروج در سطح زمین و جایی که به راحتی قابل دیدن باشد قطعا و یقینا برای گنجینه استفاده نمی شده و استفاده ای جز حفاظت از گنج را داشته است (ساروج قبل حفاری به هیچ عنوان قابل دیدن نیست مانند سازه هایی که قبلا نام برده شد.)

۴- ساروج نیز مانند هر ملات دیگری قابل شکستن و از بین بردن است البته کمی دشوار و زمانبر تر از خاک فشرده ولی هرگز به سختی سنگ نیست به شایعات توجه نکنید.